Menu

III pielgrzymka Jana Pawła II do Polski – 1987 rok. Lekcje podmiotowości

„Przyszłość Polski zależy od was i musi od was zależeć!” – mówił Jan Paweł II do młodzieży podczas pielgrzymki do Polski w 1987 r. Słowa te zostały odebrane jako wyraz solidarności ze społeczeństwem tłamszonym przez komunistyczne władze. Były jednak czymś znacznie więcej – ponadczasowym wezwaniem do podjęcia odpowiedzialności za siebie nawzajem.
Msza na Zaspie - dzielnicy Gdańska, 12.06.1987 r. Fot. Stanisław Składanowski.
Kalendarium pielgrzymki
8 czerwca
WARSZAWA: Lotnisko Okęcie, powitanie przez Przewodniczącego Rady Państwa, Wojciecha Jaruzelskiego, prymasa Józefa Glempa, przedstawicieli rządu i episkopatu • Katedra – nawiedzenie grobu Stefana Wyszyńskiego, spotkanie z zakonnicami klauzurowymi (wśród gości była m.in. Matka Teresa z Kalkuty) • Spotkanie z Polską Radą Ekumeniczną • Zamek Królewski – spotkanie z Wojciechem Jaruzelskim, przemówienie do przedstawicieli władz państwowych oraz zwiedzanie zamku • Kościół Wszystkich Świętych – msza św. na rozpoczęcie II Krajowego Kongresu Eucharystycznego
9 czerwca
LUBLIN: Majdanek – odwiedziny byłego obozu koncentracyjnego. Cicha modlitwa i krótkie przemówienie • Nawiedzenie katedry • Katolicki Uniwersytet Lubelski – spotkanie z przedstawicielami świata nauki, a następnie z profesorami i studentami KUL połączone z liturgią słowa • Dzielnica Czuby – msza św. połączona z udzieleniem święceń kapłańskich.TARNÓW: Spotkanie z młodzieżą
10 czerwca
TARNÓW: Osiedle Jasna II – Spotkanie z wiernymi przed mszą, następnie msza św. z beatyfikacją Karoliny Kózkówny • Nieszpory eucharystyczne przed katedrą. Spotkanie z duchowieństwem i zakonnikamiKRAKÓW: Błonia – liturgia słowa. Na ołtarzu umieszczono obraz Matki Bożej Kalwaryjskiej, którą Jan Paweł II udekorował złotą różą papieską • Katedra na Wawelu – msza św. przed ołtarzem Cudownego Krzyża, w którym zostały umieszczone relikwie bł. Jadwigi Królowej
11 czerwca
KRAKÓW: Kuria metropolitarna – spotkanie z przyjaciółmi i znajomymi z dawnych lat • Cmentarz Rakowicki – nawiedziny grobu rodzinnegoSZCZECIN: Jasne Błonia – msza św. dla rodzin. Koronacja figury Matki Bożej Fatimskiej • Udział w uroczystości wmurowania kamienia węgielnego pod budowę gmachu Wyższego Seminarium Duchownego • Spotkanie z alumnami seminariów duchownych • Katedra – spotkanie z alumnami, księżmi, zakonnikami i zakonnicamiGDYNIA: Spotkanie z ludźmi morza. Liturgia słowaGDAŃSK: Siedziba biskupia w Oliwie – spotkanie prywatne z Lechem Wałęsą i jego rodziną
12 czerwca
GDAŃSK: Westerplatte – spotkanie z młodzieżą. Liturgia słowa • Bazylika Mariacka – spotkanie z chorymi. Liturgia słowa • Modlitwa przed Pomnikiem Poległych Stoczniowców 1970 • Dzielnica Zaspa – msza św. dla przedstawicieli świata pracy. Koronacja obrazu Matki Bożej z sanktuarium w Trąbkach WielkichCZĘSTOCHOWA: Apel Jasnogórski
13 czerwca
CZĘSTOCHOWA: Kaplica Cudownego Obrazu – msza św. • Spotkanie pożegnalne z paulinami i pielgrzymamiŁÓDŹ: Lotnisko Lublinek – msza św., podczas której 1,5 tys. dzieci przystąpiło do I komunii św. (część z nich otrzymało sakrament z rąk Jana Pawła II) • Katedra – spotkanie z przedstawicielami świata nauki i kultury • Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Uniontex" – spotkanie z włókniarkamiWARSZAWA: Kościół św. Krzyża – spotkanie z przedstawicielami świata kultury
14 czerwca
WARSZAWA: Spotkanie z przedstawicielami społeczności żydowskiej • Kościół św. Stanisława – nawiedziny grobu duszpasterza Solidarności ks. Jerzego Popiełuszki • Kościół Świętego Krzyża. Msza radiowa dla chorych, podczas której odtworzono z taśmy homilię papieską • Modlitwa w greckokatolickim kościele ojców bazylianów przy ul. Miodowej • Plac Defilad – msza św. beatyfikacyjna bp. Michała Kozala, stanowiąca zakończenie II Krajowego Kongresu Eucharystycznego. Podczas mszy św. stu misjonarzy i misjonarek otrzymało od ojca świętego krzyże misyjne • Procesja eucharystyczna ulicami: Marszałkowską, Królewską, Krakowskim Przedmieściem do Placu Zamkowego • Spotkanie z przedstawicielami Konferencji Episkopatu Polski • Spotkanie z gen. Wojciechem Jaruzelskim • Lotnisko Okęcie – uroczystość pożegnania
Cele
Cele wizyty odmiennie widział papież, inaczej działacze podziemnej opozycji antykomunistycznej, inaczej władze PRL. Opozycja widziała w ojcu świętym swojego opiekuna – już od strajków w sierpniu 1980 r., kiedy powstawał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. W 1987 r. spodziewali się usłyszeć od niego głos wsparcia, który tchnie w Polaków nową siłę do walki z komunizmem.

Szczególne nadzieje opozycji – a obawy władzy – budziła wizyta w Gdańsku, miejscu narodzin Solidarności. „Dlaczego Gdańsk? Jest tyle pięknych miast. Boję się, że (…) uroczystości w Gdańsku przerodzą się w sabat czarownic” – mówił Czesław Kiszczak, minister spraw wewnętrznych PRL, podczas negocjowania planów pielgrzymki z episkopatem Polski. Przewidywał agresywne wystąpienia opozycji i obawiał się siły symbolu, jakim było to miasto. Mimo pełnej świadomości, po której stronie stoi Jan Paweł II, rząd polski zgodził się na przyjazd, próbując jak najlepiej zdyskontować wizytę papieża. Liczył na normalizację stosunków ze Stolicą Apostolską i pozytywny przekaz o Polsce w światowej prasie, żeby wyprowadzić PRL z międzynarodowej izolacji, trwającej od wprowadzenia stanu wojennego w 1981 r.

Jakie stanowisko zajął wobec tych oczekiwań Jan Paweł II? Z pewnością jego celem było docenienie osiągnięć Solidarności i pomoc w stworzeniu programu działania na podstawie pogłębionej refleksji nad takimi wartościami jak solidarność, praca i wolność. Jan Paweł II nie przyjechał jednak do Polski, żeby zachęcać do konfrontacji. „Solidarność musi iść przed walką” – mówił na gdańskiej Zaspie do ludzi pracy. Przyjechał inspirować przemiany na drodze porozumienia, wskazując jednak jasno, że możliwe będzie ono jedynie przy poszanowaniu podmiotowości społeczeństwa i praw człowieka.

Wierni podczas mszy dla ludzi pracy, Gdańsk-Zaspa, 12.06.1987 r. Fot. Stanisław Składanowski.

Jednocześnie – i może przede wszystkim – papież chciał przygotować zwykłych Polaków do wzięcia odpowiedzialności za kraj. Podczas kolejnych spotkań rozwijał wątki o prawdziwej suwerenności i o tym, jak nieodłączna jest od poczucia wzajemnej solidarności. W homiliach i przemówieniach papież przekonywał, że społeczne przemiany muszą mieć duchowe źródła. Trzecia pielgrzymka do Polski była częścią większego wydarzenia, jakim był II Krajowy Kongres Eucharystyczny. Jan Paweł II mówił więc Polakom o sakramencie eucharystii. Ukazywał jego wartość nie tylko w życiu religijnym, ale też jako najlepszy środek do zbudowania podmiotowego narodu.
Konteksty
Rok 1987 był czasem głębokiego kryzysu. Trwała zapaść gospodarcza, a próby reform ujawniały jedynie niewydolność systemu centralnego planowania. Dynamika PKB na ujemnym poziomie, inflacja powyżej 25 procent – statystki te unaoczniały się na co dzień w postaci pustych półek w sklepach i drastycznych skoków cen. Rząd nie umiał sobie poradzić z pogarszającą się sytuacją gospodarczą. Po zabójstwie warszawskiego duszpasterza Solidarności ks. Jerzego Popiełuszki przez oficerów SB w 1984 r. radykalizowały się nastroje w wielu środowiskach opozycyjnych, zwłaszcza młodzieżowych.

Komunistyczne władze rozpoczęły działania w kierunku transformacji ustroju, starając się uzyskać poparcie społeczne dla planowanych reform. W tym celu prowadziły m.in. politykę ustępstw wobec Kościoła katolickiego. W styczniu 1987 r. Wojciech Jaruzelski złożył oficjalną wizytę w Watykanie, która miała pomóc mu wyjść z międzynarodowej izolacji trwającej od wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. Wiedział, że za papieską pomoc w relacjach z krajami Zachodu będzie musiał zapłacić ustępstwami wobec Kościoła i społeczeństwa. Od powodzenia tej wizyty zależał m.in. przyjazd Jana Pawła II do Polski. Zarówno Jaruzelski, jak i papież pozytywnie ocenili watykańskie rozmowy, a Jan Paweł II nazwał nawet audiencję „niewątpliwie historyczną wizytą”. We wrześniu 1986 r. wypuszczono z więzień większość polskich więźniów politycznych, a Lech Wałęsa z najbliższymi współpracownikami powołali jawnie działającą Tymczasową Radę NSZZ „Solidarność” (mimo że sama Solidarność nie została ponownie zalegalizowana). W lutym 1987 r. Jaruzelski zdecydował, że transformacja gospodarcza w Polsce ma zostać przeprowadzona po zapytaniu o zdanie wszystkich obywateli w powszechnym referendum. Na taki kierunek działań wpływała sytuacja międzynarodowa. W ZSRR trwała tzw. pieriestrojka, proces przekształceń systemu komunistycznego w ZSRR po przejęciu władzy przez Michaiła Gorbaczowa, a USA pod przywództwem Ronalda Reagana prowadziło bardzo aktywną politykę nacisku na kraje bloku wschodniego.

Przywódcy PRL nie mieli wątpliwości, że komunizm musi się zreformować i że musi to nastąpić w wyniku porozumienia ze społeczeństwem albo przynajmniej jakąś jego częścią. Nie wykluczało to jednoczesnych brutalnych działań przeciwko znacznej części opozycji. Nawet podczas pielgrzymki w 1987 r. można było trafić do aresztu za posiadanie transparentu z napisem „Solidarność”. Zresztą plany podjęcia dalszych reform ustrojowych i gospodarczych nie były jeszcze w tym czasie powszechnie znane. Polacy nie mieli więc ani nadziei na pozytywne zmiany, ani zaufania do władzy, by podjąć z nią współdziałanie.