Menu

Pielgrzymka Jana Pawła II do Brazylii, 1991. Wiara i postęp

„To problem, który bardziej niż kiedykolwiek niepokoi Kościół” – powiedział o nierównościach społecznych Jan Paweł II na pokładzie samolotu podczas lotu do Brazylii. – „Będę dalej wspierać brazylijskich biskupów w tej kwestii”. Głównym tematem nadchodzącej pielgrzymki miały być drogi rozwiązywania problemów społecznych w świetle chrześcijańskiej wiary.
Fawela w São Paulo. Fot. Danilo Alvesd/Unsplash
12 października 1991
NATAL: Powitanie na lotnisku przez władze kościelne i cywilne (gubernator stanu, minister spraw zagranicznych) • Spotkanie z wiernymi na placu Kongresu • Przejazd do archidiecezjalnego ośrodka formacyjnego 
13 października 1991
NATAL: Msza św. na zakończenie XII Krajowego Kongresu Eucharystycznego • Modlitwa Anioł Pański • Spotkanie z biskupami • Spotkanie z kapłanami diecezjalnymi i zakonnymi w katedrze SÃO LUÍS: Wizyta w kościele św. Antoniego • Spotkanie z klerykami w ośrodku formacyjnym  
14 października 1991
SÃO LUÍS: Msza św. na Aterro do Bacanga BRASÍLIA: Spotkanie z prezydentem • Pozdrowienie wiernych z balkonu prezydenckiej rezydencji • Spotkanie z korpusem dyplomatycznym  
15 października 1991
BRASÍLIA: W siedzibie Krajowej Konferencji Biskupów Brazylii spotkanie z grupą głuchoniemych i współpracownikami Konferencji • Msza św. na Esplanada dos Ministérios dla wiernych miejscowej archidiecezji; poświęcenie kamienia węgielnego katedry polowej GOIÂNIA: Liturgia słowa na stadionie Serra Dourada BRASÍLIA: Spotkanie z klerykami w seminarium archidiecezjalnym • Spotkanie z przedstawicielami brazylijskiej wspólnoty żydowskiej 
16 października 1991
CUIABÁ: Msza św. dla wiernych tamtejszej archidiecezji • Spotkanie z przedstawicielami plemion indiańskich • Spotkanie z młodzieżą w uniwersyteckim Pałacu Sportu
17 października 1991
CAMPO GRANDE: Wizyta w leprozorium São Julião • Msza św. • Spotkanie w katedrze z przedstawicielami laikatu całej Brazylii
18 października 1991
FLORIANÓPOLIS: Msza św. na nadmorskich błoniach (aterro da Baía Sul), beatyfikacja s. Pauliny od Serca Jezusa Konającego • Spotkanie ekumeniczne w Aula Magna • Spotkanie z przedstawicielkami zakonnic całej Brazylii
19 października 1991
VITÓRIA: Msza św. na nadmorskiej równinie (aterro da Conduza). Akt zawierzenia Brazylii Matce Bożej • Wizyta w miejscowej dzielnicy nędzy - fawela Lixão de São Pedro MACEIÓ: Liturgia słowa na terenie ośrodka duszpasterstwa ubogich Virgen dos Pobres, w dzielnicy slumsów 
20 października 1991
SALVADOR: Spotkanie z przedstawicielami innych Kościołów chrześcijańskich • Odwiedziny ciężko chorej 77-letniej s. Irmy Dulce w szpitalu niedaleko bazyliki Nosso Senhor do Bonfim • Spotkanie z ok. 30 tys. dzieci oraz ich rodzicami na placu Baixa do Bonfim • Spotkanie z przedstawicielami świata kultury w kościele pw. św. Franciszka Ksawerego • Modlitwa Anioł Pański w kościele pw. Niepokalanego Poczęcia • Msza św. nad morzem (aterro da Boca do Rio da Armacao)
21 października 1991
SALVADOR: Msza św. w kaplicy siedziby arcybiskupa • Pożegnanie na lotnisku i odlot do Rzymu
Cele
Jan Paweł II przybył do Brazylii 12 października 1991 r. na zakończenie XII Narodowego Kongresu Eucharystycznego. Była to druga wizyta w tym kraju (pierwsza w 1980 r.). Jak powtarzał podczas przemówienia do prezydenta kraju, Fernanda Collara de Mello, przyjechał wypełnić „misję wyłącznie duchową”. Rzeczywiście, przypomnienie katolickiej doktryny, pobożność eucharystyczna, właściwe przeżywanie wiary, zachęta do ewangelizacji stanowiły dużą część jego homilii i przemówień.

Jan Paweł II inaczej jednak niż władze Brazylii rozumiał „wyłącznie religijne” cele swojej pielgrzymki. Brazylijski rząd doskonale zdawał sobie z tego sprawę, dlatego nie chciał początkowo wpuścić papieża do Lixão de São Pedro – dzielnicy nędzy, tzw. faweli, w miejscowości Vitória. Ostatecznie zgodził się na to, a Jan Paweł II w tym i innych miejscach jasno wyrażał swoje stanowisko w sprawach, które stanowiły wówczas najbardziej zapalne punkty miejscowej polityki – reformie rolnej, polityce mieszkaniowej czy moralności seksualnej.

Tak papież rozumiał „głoszenie doktryny chrześcijańskiej ze wszystkimi jej implikacjami dla życia każdego człowieka i całego społeczeństwa”: „Papież nosi w głębi serca szczere pragnienie i żywą nadzieję, że naród brazylijski będzie zawsze podążał drogą poszanowania godności ludzkiej, że będzie umiał wielkodusznie przyjąć dar życia, że będzie szanował i strzegł jedności rodziny, że będzie strzegł i bronił praw człowieka w jego pracy i we współżyciu społecznym (…) Dlatego właśnie przyjechałem do Brazylii”.
Kontekst
Społeczny
Brazylia na początku lat 90. XX w. była w stanie głębokiego kryzysu gospodarczego i społecznego. Jeszcze w 1985 r. w kraju rządziła wojskowa dyktatura, która przejęła władzę 20 lat wcześniej, m.in. w reakcji na próby przeprowadzenia reformy rolnej. Struktura gospodarstw rolnych w Brazylii stanowiła oś krwawego konfliktu. Stopień koncentracji ziemi w rękach najbogatszych właścicieli należał tam do największych na świecie – zaledwie kilka procent gospodarstw zajmowało ponad połowę ziemi uprawnej Brazylii. Wiele z tych terenów nie było wcale uprawianych, co zwiększało jeszcze pretensje rzeszy pracowników rolnych wcale nie posiadających ziemi.

W 1985 r. rząd zobowiązał się do przeprowadzenia reformy, jednak przekazywanie ziemi postępowało bardzo powoli. Zawiązał się wtedy ruch robotników rolnych bez ziemi, który jako główne narzędzie walki przyjął bezprawne zajmowanie terenów wielkich latyfundystów. Na początku lat 90. ruch prowadził około 100 tego rodzaju akcji rocznie. Było to działanie skuteczne – okupacja przyśpieszała wywłaszczanie ziemi – jednak wiązało się z ogromnym ryzykiem. Właściciele ziemscy wynajmowali uzbrojone bojówki, tzw. pistoleiros, do obrony swojej własności. Doszło do krwawych starć. W latach 1985-2006 w wyniku tego konfliktu zginęły 1443 osoby.

Sytuacja w miastach nie przedstawiała się lepiej niż na wsi. Fawele – brazylijskie slumsy – zamieszkiwały miliony ludzi żyjących w nędzy. Według watykańskich dokumentów w 1991 r. 40 procent brazylijskich pracowników zarabiało mniej niż 70 dolarów miesięcznie. W kraju szalała inflacja – w 1990 r. jej wskaźnik wyniósł blisko 3000 procent, w 1991 r. – prawie 500 procent.
Rząd walkę z kryzysem prowadził za pomocą neoliberalnych metod, m.in. poprzez deregulację, rezygnację z części państwowych monopoli i prywatyzację przedsiębiorstw. W ich wyniku udało się wreszcie opanować inflację, upadły jednak niektóre – dotąd chronione – sektory brazylijskiej gospodarki, a w 1997 r. rozpoczął się w Brazylii kryzys walutowy, który znacząco zahamował rozwój kraju i zmusił rząd do ubiegania się o pomoc międzynarodową.

Religijny
Większość Brazylijczyków to katolicy, w 1991 r. szacowano, że stanowią oni około 75 procent mieszkańców. 50 lat wcześniej było to około 95 procent mieszkańców. Wierni odchodzili w tym czasie z Kościoła katolickiego przede wszystkim na rzecz wyznań protestanckich oraz sekt. Jan Paweł II winił za ten stan rzeczy niedobór księży, jednak w katolicyzm brazylijski miał także inne problemy. Jednym z nich był synkretyzm religijny – wielu katolików znajduje się tam pod mniejszym lub większym wpływem wierzeń afrykańskich. W formie najbardziej skrajnej synkretyzm ten występuje jako osobna religia – Candomblé.

Ważniejszym dla Jana Pawła II problemem – poruszanym bezpośrednio w czasie tej pielgrzymki – były wpływy teologii wyzwolenia. Ten niejednorodny nurt w teologii rozwijający się w latach 60. XX w.  wzywał chrześcijan do aktywizmu na rzecz sprawiedliwości społecznej i wiązał teologię z ideologiami ruchów lewicowych. W skrajnej postaci teologia wyzwolenia prowadziła do udziału księży w rewolucyjnych bojówkach. Niektóre tezy głoszone w tym nurcie – zwłaszcza te związane z marksistowską ideą walki klas – zostały przez Kościół oficjalnie uznane za fałszywe. Nawet jednak w mniej skrajnych postaciach teologia wyzwolenia stanowiła według papieża zagrożenie, zwłaszcza dla księży, ponieważ silne zaangażowanie społeczne często spychało na margines formację religijną. Jan Paweł II starał się odnieść do tych zagrożeń, jednocześnie podkreślając ogromną wartość zaangażowania na rzecz ubogich.

Kolejnym wyzwaniem, o którym papież mówił podczas pielgrzymki, była sekularyzacja społeczeństwa. W 1991 r. mniej niż jedna trzecia wiernych regularnie uczestniczyła w mszach. Dawał się zauważyć wpływ konsumpcyjnego stylu życia i idei liberalnych, które oddalały wiernych od praktyk religijnych i katolickich zasad moralnych. Rosnąca liczba rozwodów i aborcji, promowanie antykoncepcji stanowiły – jak w wielu innych miejscach świata – ważny kontekst pielgrzymki papieskiej.

Wnętrze świątyni candomblé. Fot. Wikimedia Commons.
Przebieg
Pielgrzymka trwała 10 dni – od 12 do 21 października – i objęła 10 miast, stolic brazylijskich stanów: Natal, São Luís, Brasília, Goiânia, Cuiabá, Campo Grande, Florianópolis, Vitória, Maceió i Salvador.
W Natal powitały go setki tysięcy ludzi, skandując „João de Deus” (port. Jan Boży) – przydomek znany z piosenki skomponowanej na jego cześć z okazji poprzedniej pielgrzymki do Brazylii w 1980 r. Papież rozpoczął podróż w stolicy najbiedniejszego regionu Brazylii, w jednym z najniebezpieczniejszych miast kraju. Podczas mszy w pierwszych rzędach mógł zobaczyć kobiety, każda z przepaską na czole. Na przepaskach wypisane były imiona synów, mężów i ojców, którzy zginęli od kul wynajętych przez wielkich właścicieli ziemskich bojówek. Jan Paweł II przyjechał jednak do Natal na zakończenie kongresu eucharystycznego, więc jego homilia tego dnia dotyczyła roli Eucharystii w życiu chrześcijanina.

Problem reformy rolnej podjął dwa dni później 14 października w São Luís: „na pewno brakuje jeszcze wiele, aby można było mówić o sprawiedliwym podziale ziemi w tym kraju”. Tłumaczył, że własność prywatna – sama w sobie dobra – musi służyć pierwszorzędnemu celowi, tzn. utrzymaniu wszystkich ludzi. „Przestaje być uprawniona, gdy nie jest produktywna lub kiedy służy przeszkadzaniu pracy innych”. Postulował więc przyspieszenie reformy, która by przekazała potrzebującym nieużytki należące do wielkich latyfundiów. Tym samym zajął jednoznaczne stanowisko w sprawie stanowiącą oś podziału wśród Brazylijczyków, również brazylijskich katolików.
Jednocześnie jednak jednoznacznie skrytykował praktykę bezprawnego zagarniania i okupacji cudzych terenów stosowaną przez ruch robotników rolnych bez ziemi: „ani sprawiedliwość, ani dobro wspólne nie upoważniają do (…) zagarnięcia czyjegoś mienia pod jakimkolwiek pretekstem”.

W kolejnych przemówieniach i homiliach ojciec święty przypominał naukę społeczną Kościoła, mówiąc m.in. o problemie migracji i pracy sezonowej, a także polityki mieszkaniowej. Ten ostatni problem wybrzmiał szczególnie w przemówienia do favelados – ubogich mieszkańców przedmieść Vitórii. Przypomniał tam o szczególnej trosce, jaką chrześcijanie zobowiązani są świadczyć ubogim, w których „Jezus pragnie być kochany przede wszystkim”. Kadry z tego spotkania obiegły cały świat: papież przytulał na nich bosą dziewczynkę, której udało się przedostać do papieża.

Praktyczny wymiar troski o ubogich Jan Paweł II pokazał na przykładzie dwóch brazylijskich zakonnic – zmarłej przed półwieczem siostrze Paulinie od Serca Jezusa i jeszcze wówczas żyjącej siostrze Irmie Dulce. Siostra Paulina była włoską imigrantką przybyłą do Brazylii jeszcze w XIX w. Założyła tam zgromadzenie Małych Sióstr Niepokalanego Poczęcia, które za najważniejsze zadanie postawiło sobie opiekę nad sierotami, zwłaszcza dziećmi dawnych niewolników. Jan Paweł II beatyfikował ją podczas pielgrzymki w 1991 r. we Florianópolis – jednym z najbogatszych i najchętniej odwiedzanych przez turystów miast Brazylii, zwanym „Doliną Krzemową z plażami”. Siostrę Irmę Dulce ojciec święty odwiedził w szpitalu w Salvadorze. Nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla zakonnica, założycielka niezwykle prężnej fundacji charytatywnej, „najbardziej uwielbiana kobieta Brazylii” – według pewnego prasowego rankingu, zmarła pół roku później. Została kanonizowana w 2019 r. przez papieża Franciszka.

Irmã Dulce w wieku 20 lat. Fot. Wikimedia Commons.

Przykład świętych pomagających ubogim był elementem kluczowego przekazu Jana Pawła II w Brazylii. „Wszelkie przejawy niesprawiedliwości społecznej są przede wszystkim »owocem, nagromadzeniem i zbiorem wielu grzechów osobistych«”, dlatego „warunkiem każdej reformy społecznej jest nawrócenie serc”. Papież w równym stopniu jak na praktycznym wymiarze miłosierdzia skupiał się więc podczas pielgrzymki na nauczaniu duchowym o Eucharystii, wierze i ewangelizacji. Poruszał je podczas spotkań ze wszystkim grupami wiernych: od biskupów, przez księży, seminarzystów i zakonnice, po ludzi świeckich. Osobne spotkania przeznaczył dla chorych, rodzin, młodych, ludzi kultury i dzieci. Rozmawiał także z przedstawicielami judaizmu, wyznań protestanckich i z Indianami.

Szczególnie poruszające było spotkanie z dziećmi pod bazyliką Nosso Senhor do Bonfim w Salvadorze. Trzy tysiące dzieci porozumiewało się z papieżem przez chóralne odpowiedzi i podnoszenie rąk. Poruszał on trudne tematy, mówił o edukacji, rasizmie, narkotykach, a przede wszystkim o konieczności budowania w Brazylii silnej rodziny jako warunku szczęśliwego rozwoju dzieci. Był to jeden z najczęściej poruszanych przez Jana Pawła II tematów. Słów „małżeństwo” i „dzieci” użył podczas oficjalnych przemówień dwa razy częściej niż podczas poprzedniej pielgrzymki w 1980 r. Pojawiły się też tematy takie jak aborcja, antykoncepcja czy sterylizacja, 11 lat wcześniej wcale nie poruszane. Powodem był być może znaczny spadek współczynnika dzietności w tym czasie – o ponad jedną trzecią (z 4,4 do 2,9).
Efekty
Zbieg okoliczności sprawił, że udało się bardzo dokładnie zbadać efekty przemówień papieża właśnie w dziedzinie moralności seksualnej. Od września do grudnia 1991 r. The Demographic and Health Surveys Program prowadził wywiady z kobietami na temat ich dzietności. Dostarczyło to badaczom dokładnych danych na temat przekonań i zachowań seksualnych Brazylijczyków przed, po i w trakcie wizyty papieskiej. W skutek pielgrzymki o blisko 40 procent zwiększyła się liczba kobiet deklarująca, że nie zamierza stosować antykoncepcji. Ta i inne zmiany w świadomości Brazylijczyków zwiększyły o 27 procent prawdopodobną ilość dzieci 9 miesięcy po pielgrzymce. Wpływ okazał się jednak krótkotrwały, papież jedynie przekonał do przesunięcia na wcześniejszy termin planów posiadania dziecka, ale nie zmienił planów dotyczących liczby dzieci, które brazylijskie pary chciałyby mieć ogółem.
Pielgrzymka do Brazylii – cytaty Jana Pawła II
  • „Konieczne jest stałe wychowywanie chrześcijan do wiary, tych zwłaszcza, na których spoczywa wielka i bezpośrednia odpowiedzialność za budowanie społeczeństwa. Domaga się tego sama ich natura, złożona z duszy i ciała, ponieważ zostali powołani przez Ojca, aby wziąć w posiadanie królestwo niebieskie przygotowane dla nich (por. Mt 25,34). Stąd rodzi się troska o to, aby odnaleźć głębszy sens tego świata, który jest dziełem Stwórcy. Jeśli świat jest dziełem rąk Bożych, (…) to musi być on obdarzony Bożym sensem, który z natury mają wszystkie rzeczy. Nie istnieje ani nigdy nie istniała sprzeczność między ludzką wiedzą i wiarą. Począwszy od najbardziej skomplikowanego wysiłku intelektualnego do najprostszej czynności manualnej, wszystko może i powinno prowadzić do Boga”.
Homilia podczas mszy św. na Esplanada dos Ministérios w Brasílii, 15.10.1991

  • „Czymś zupełnie różnym od takiego ubóstwa, które Chrystus nazwał błogosławionym, jest inne ubóstwo, dotykające wielu naszych braci i utrudniające ich pełny rozwój osobowy. Stając wobec takiego ubóstwa, które jest niedostatkiem i brakiem niezbędnych dóbr materialnych, Kościół z całą mocą wzywa do powszechnej solidarności, która pozwoli je zwalczyć. Kościół jest promotorem cywilizacji miłości. Nie może milczeć, gdy w wielkiej rzeczy ubogich dostrzega symptomy cywilizacji egoizmu. Dlatego właśnie uważa, że ma obowiązek głosić (…), iż jest niesprawiedliwością »napływ bogactw do rąk niewielu przy równoczesnym zubożeniu mas«” oraz że budzą zgorszenie wystawność i luksus współistniejące z cierpieniem spowodowanym przez brak najpotrzebniejszych dóbr”.
Przemówienie podczas spotkania z mieszkańcami faweli Lixão de São Pedro w Vitórii, 19.10.1991

  • „Podoba mi się w was to, że umiecie być razem i pomagać innym dzieciom, nie zwracając uwagi na ich kolor skóry, miejsce w społeczeństwie czy religię. Pomagacie sobie nawzajem. Oby dorośli zechcieli postępować tak jak wy i zaniechali wszelkiej dyskryminacji! Tylko w ten sposób świat odnalazłby pokój. Czy chcecie, by na świecie zapanował pokój? Czy chcecie, by świat żył w pokoju? Abyście mogły być naprawdę ważne, potrzebujecie rodziny, rodziców żyjących razem, atmosfery miłości i pokoju. Trzeba pomagać dzieciom rodzącym się i wzrastającym poza prawdziwą rodziną. Ale trzeba też coś uczynić, aby było szanowane prawo każdego dziecka, zgodnie z którym każde dziecko powinno mieć rodziców żyjących razem, kochające rodzeństwo, szczęścili i zgodny dom. Jeśli tego chcecie, podnieście prawą rękę”.
Przemówienie podczas spotkania z dziećmi na Baixa do Bonfim w Salvadorze, 20.10.1991


Autor tekstu: Ignacy Masny
Centrum Myśli Jana Pawła II


Event Place
Choose location...