Menu

Pielgrzymka Jana Pawła II do Afryki: Senegalu, Gambii, Gwinei, 1992 r.

„To jest krzyk! (…) jest to dramat cywilizacji, która nazwała się chrześcijańską” – mówił Jan Paweł II w Domu Niewolników na wyspie Gorée, która przez stulecia była ważną bazą handlu niewolnikami w tej części Afryki. Złożenie hołdu ofiarom niewolnictwa było centralnym punktem podróży Jana Pawła II do Senegalu, Gambii i Gwinei.
Opuszczony dom na wyspie Gorée. Fot. Vince Gx/Unsplash.
19 lutego 1992
DAKAR: Powitanie przez władze kościelne i państwowe, z prezydentem Abdou Dioufem na czele • Spotkanie z uczestnikami Synodu archidiecezjalnego w katedrze Matki Boskiej Zwycięskiej
20 lutego 1992
DAKAR: Kurtuazyjna wizyta w pałacu prezydenckim  ZIGUINCHOR: Spotkanie z przywódcami muzułmanów i religii tradycyjnych • Spotkanie z duchowieństwem i katolickim laikatem w katedrze • Msza św. na stadionie im. Aline Sitoe Diatty o pokój i sprawiedliwość dla wiernych diecezji Ziguinchor DAKAR: Spotkanie w nuncjaturze z Polakami pracującymi w Dakarze 
21 lutego 1992
POPONGUINE: Msza św. w sanktuarium maryjnym połączona z koronacją figury Matki Bożej • Spotkanie z Konferencją Episkopatu Senegalu, Mauretanii, Republiki Zielonego Przylądka i Gwinei Bissau  DAKAR: Spotkanie z korpusem dyplomatycznym • Spotkanie na stadionie z młodzieżą katolicką i muzułmańską 
22 lutego 1992
GORÉE: Wizyta w Domu Niewolników • Spotkanie w kościele św. Karola Boromeusza ze wspólnotą katolicką mieszkającą na wyspie  DAKAR: Spotkanie w Izbie Handlowej ze zwierzchnikami religijnymi muzułmanów • Wizyta w domu dziecka prowadzonym przez siostry franciszkanki Misjonarki Maryi • Msza św. dla wiernych archidiecezji Dakar na Stadionie Przyjaźni 
23 lutego 1992
DAKAR: Ceremonia pożegnalna. Odlot do Gambii BANDŻUL: Przylot z Senegalu • Powitanie przez prezydenta kraju Dawdę Kairabę Jawarę oraz przedstawicieli władz kościelnych i państwowych • Msza św. na Stadionie Niepodległości. Modlitwa Anioł Pański • Wizyta kurtuazyjna w pałacu prezydenta • Spotkanie z uczniami i studentami w Kolegium Św. Augustyna • Spotkanie z duchowieństwem i katolickim laikatem w katedrze
24 lutego 1992
BANDŻUL: Ceremonia pożegnania. Odlot do Gwinei KONAKRI: Przylot z Gambii • Powitanie przez prezydenta kraju gen. Lansanę Contégo • Msza św. w stołecznej katedrze. Spotkanie z duchowieństwem i laikatem • Wizyta kurtuazyjna w pałacu prezydenta • Spotkanie z młodzieżą katolicką i muzułmańską na placu przed Pałacem Narodów 
25 lutego 1992
KONAKRI: Msza św. na stadionie 28 Września. Udzielenie sakramentu kapłaństwa trzem diakonom z Gwinei • Udział w ceremonii nadania Krajowemu Centrum Kształcenia Społecznego w Konakri imienia Jana Pawła II • Spotkanie modlitewne ze studentami i katechetami w kolegium Sainte-Marie de Dixinn • Spotkanie z przywódcami muzułmańskimi Gwinei w Pałacu Ludowym • Nabożeństwo maryjne przed grotą Matki Bożej z Lourdes. Akt oddania Gwinei pod opiekę Maryi
26 lutego 1992
KONAKRI: Uroczystość pożegnalna. Odlot do Rzymu
Cel
Jeszcze na pokładzie samolotu w drodze z Rzymu Jan Paweł II wyznał, że momentem szczytowym podróży apostolskiej będzie właśnie wizyta na wyspie Gorée, gdzie papież chciał udać się „w duchu pokuty i pojednania z ofiarami”. Wyspa od XV w. była w rękach wielu chrześcijańskich państw zaangażowanych w handel ludźmi. Papież jako głowa Kościoła chciał prosić o przebaczenie za ten proceder.
Senegal i sąsiadujące państwa Zachodniej Afryki były w tym czasie rozrywane wewnętrznymi konfliktami. W senegalskiej prowincji Casamance nastroje separatystyczne doprowadziły do wojny domowej. W 1992 r. trwał jeszcze chwilowy rozejm. Jan Paweł II podczas wizyty nauczał o konieczności dialogu i budowania pokoju. Apelował również o zakończenie wojny w sąsiedniej Liberii.
Wiele przemówień papieskich było skierowanych do muzułmanów, którzy dominują w odwiedzanych przez Jana Pawła II państwach. Z uznaniem wypowiadał się o dobrych stosunkach religijnych w Senegalu i zachęcał do wspólnego budowania przyszłości w tych niezwykle biednych krajach. Janowi Pawłowi II bliskie były problemy tego regionu. W 1984 r. po naocznym poznaniu nędzy w Zachodniej Afryce podczas pielgrzymki założył fundację na rzecz Sahelu. W 1992 r. w każdym z odwiedzanych państw ponawiał apele o międzynarodową pomoc dla społeczeństw afrykańskich.
W homiliach papież mówił o ewangelizacji Afryki Zachodniej. Zwrócił uwagę na to, iż czasy misji jeszcze się nie skończyły. Wizyty miały na celu ożywienie katolicyzmu w tych krajach, zwłaszcza w Gwinei, gdzie Kościół dopiero od kilku lat był wolny od prześladowań.
Kontekst
Jan Paweł II przybywał do krajów niestabilnych wewnętrznie, w czasie, gdy w Afryce nieustannie wybuchały konflikty zbrojne i zamachy stanu. W Senegalu ogromnym problemem była chwilowo wygaszona w 1991 r. wojna domowa. W prowincji Casamance narastały nastroje separatystyczne. Konflikt wybuchł z przyczyn ekonomicznych i kulturowych. Tę część kraju zamieszkują w większości przedstawiciele ludu Diola, którzy w znacznej mierze wyznają katolicyzm. Duchowym przywódcą zwolenników separatyzmu był proboszcz katedry w Ziguinchor, ojciec Augustin Diamacoune Senghor. Ks. Senghor pozostawał w napiętych stosunkach z Watykanem z powodu eskalowania konfliktu, jednak w 1992 r., gdy zaczął skłaniać się do pokojowego rozwiązania problemu, relacje z władzami kościelnymi chwilowo się ociepliły. Jan Paweł II spotkał się z księdzem-politykiem podczas wizyty w Senegalu.
Pokojowe współdziałanie niezależnie od wyznawanej religii było jednym z głównych przesłań pielgrzymki. W każdym z odwiedzanych krajów katolicy stanowią tylko niewielki procent społeczeństwa. Stąd na wielu spotkaniach, również na mszach, papież często przemawiał do muzułmanów.
W Gwinei Jan Paweł II spotkał się z Kościołem odradzającym się po latach prześladowań. Po odzyskaniu niepodległości w 1958 r. rządy w Gwinei objął socjalistyczny przywódca Ahmed Sekou Touré. Wprowadził w kraju system monopartyjny i sprawował dyktatorskie rządy aż do śmierci w 1984 r. Przeciwników politycznych zamykał w obozach pracy, jego reżim odpowiada za śmierć tysięcy osób. W myśl nowej ideologii represjom poddano również Kościół. W 1961 r. pozbawiono go prawa do publicznej działalności społecznej, a w 1967 r. prezydent wydalił wszystkich zagranicznych misjonarzy (ponad 150 osób). Arcybiskup Konakri, stolicy kraju, Raymond-Marie Tchidimbo został aresztowany i spędził ponad 8 lat w ciężkim obozie pracy w Boiro za podejrzenie o brak lojalności podczas próby zamachu stanu. Normalizacja stosunków nastąpiła dopiero w 1979 r. Po jego śmierci wojskowego zamachu stanu dokonał Lansana Conté, który uwolnił ok. 250 tysięcy więźniów politycznych, ale również zakazał w kraju wszelkiej działalności politycznej. Transformacja kraju w kierunku rządów wielopartyjnych rozpoczęła się na początku lat 90. – pierwsze wielopartyjne wybory prezydenckie odbyły się już po wizycie papieża, w grudniu 1993 r.

Przebieg pielgrzymki
19-23 lutego 1992 SENEGAL
W naukach papieskich stale obecna była sprawa dialogu międzyreligijnego i pokojowego współistnienia różnych wspólnot religijnych. Ojciec Święty z uznaniem wyrażał się o wolności religijnej i tolerancji panującej w Senegalu. Na spotkaniu z przywódcami religijnymi muzułmanów, nawiązując do wspólnej tradycji Abrahamowej, mówił o koniecznym braterstwie i współpracy. Przy tej okazji Jan Paweł II wspomniał o inicjatywie podjętej przez Organizację Konferencji Islamskiej (OCI) mającej na celu wzajemną współpracę w dziedzinie umacniania pokoju i dialogu międzyreligijnego między OCI a Stolicą Apostolską.
Centralnym punktem każdego dnia wizyty była msza św. W Ziguinchor, stolicy Casamance, papież wezwał wszystkich do pojednania i budowania wspólnej przyszłości. W sanktuarium narodowym w Poponguine przed obliczem czczonej tu od ponad 100 lat figurki Czarnej Madonny mówił o Maryi jako wzorcu i Matce Kościoła.
Pielgrzymka obfitowała w szereg spotkań z przedstawicielami różnych wspólnot i grup społecznych. Zwracając się do członków korpusu dyplomatycznego, papież ponowił swoje wcześniejsze apele do świata o solidarność z najuboższymi, poszanowanie praw człowieka oraz godną współpracę międzynarodową. W serdecznej atmosferze przebiegało spotkanie ojca świętego z młodzieżą Senegalu. Po raz pierwszy w historii Senegalu tak licznie (ok. 50 tys. osób) zgromadzili się młodzi katolicy i muzułmanie. Po pokazie tańców Jan Paweł II prowadził dialog z młodzieżą, odpowiadając na nurtujące młodych pytania dotyczące ich wiary, miejsca w Kościele i społeczeństwie.
Ogromną wagę papież przywiązywał do wizyty na wyspie Gorée (4 km od portu w Dakarze), skąd do początku XX w. transportowano tysiące niewolników do Ameryki. Gorée jest także kolebką Kościoła w Senegalu, bowiem już w XV w. przybyli tu pierwsi kapłani katoliccy pełniący posługę kapelanów na statkach portugalskich. Nawiązując do tragicznej historii wyspy, Jan Paweł II powiedział: „Z tego afrykańskiego sanktuarium czarnego bólu błagamy niebo o przebaczenie. (…) Modlimy się, by nie stawali się już nigdy i w żaden sposób ciemięzcami swoich braci, ale by starali się zawsze naśladować miłosierdzie dobrego Samarytanina z Ewangelii i nieśli pomoc potrzebującym”. Wobec zbrodni niewolnictwa Jan Paweł II zwrócił uwagę na formy zniewolenia pojawiające się we współczesnym świecie, takie jak zorganizowana prostytucja czy obozy koncentracyjne. Żegnając się z narodem senegalskim, ojciec święty jeszcze raz zaapelował o międzynarodową pomoc dla tego kraju.

Jan Paweł II na wyspie Gorée.

23-24 lutego 1992 GAMBIA
W programie duszpasterskim wizyty największe znaczenie miała msza św. odprawiona w stolicy na Stadionie Niepodległości. Uczestniczyło w niej wielu muzułmanów i wyznawców religii tradycyjnych. W homilii papież mówił o historii ewangelizacji Afryki Zachodniej, a także wyraził szacunek dla wszystkich misjonarzy. W tym kontekście zwrócił uwagę na to, że nadal należy nieść Dobrą Nowinę do najdalszych części świata. Głoszenie Ewangelii ojciec święty nazwał najpoważniejszym obowiązkiem chrześcijanina, od którego żaden wierzący nie powinien się uchylać. Nawiązując do przyjętego hasła pielgrzymki „Bądźcie solą dla ziemi! Bądźcie światłem dla świata!", papież wezwał wspólnotę katolicką Gambii, aby była solą dla każdej cząstki tego narodu i światłem dla całego społeczeństwa. Na zakończenie mszy św. Jan Paweł II dokonał aktu zawierzenia Matce Bożej narodu gambijskiego. Wobec trwającej w sąsiedniej Liberii wojny domowej ponowił apel o pokój dla tego kraju i innych państw afrykańskich. Podczas tej krótkiej pielgrzymki Jan Paweł II odbył specjalne spotkania z młodzieżą, a także z duchowieństwem i katolickim laikatem kraju. Zachęcał do modlitwy w intencji rodzimych powołań kapłańskich i zakonnych, bowiem większość kapłanów pracujących w Gambii stanowili obcokrajowcy. Jak zawsze podczas odwiedzin w ubogich krajach, Jan Paweł II także w Gambii zwrócił się do państw wysoko rozwiniętych o międzynarodową solidarność i pomoc potrzebującym.


24-26 lutego 1992 GWINEA
Papież przybył do Gwinei przesłaniem pokoju i pojednania. Przesłanie to było stale obecne w naukach i wystąpieniach ojca świętego. Gwinejczycy witali papieża jako obrońcę praw człowieka i narodów. Papież wielokrotnie nawiązywał do dramatycznej historii kraju, wskazując zarazem pokojową drogę rozwiązywania problemów i budowania jedności. Wątek pojednania i wzajemnej współpracy podejmował podczas spotkań z katolikami i z wyznawcami islamu. Do przywódców muzułmańskich skierował następujące słowa: „W odbudowie kraju, dokonującej się z takim trudem, wszystko zależy od dobrze zrozumianej współpracy. (...) Z tej współpracy wszyscy powinni mieć korzyści, a zwłaszcza ubodzy". W homilii wygłoszonej w stołecznej katedrze Ojciec Święty zwrócił się do kapłanów, by w swym posłannictwie budowali pokój i szerzyli świadomość, że Kościół tworzą ludzie pojednani z Bogiem i innymi ludźmi. Szczególne podziękowania złożył katechetom: „Potrafiliście zapełnić pustkę, jaka powstała po wyjeździe duszpasterzy w okresie prześladowań. Dzięki wam chrześcijanie gwinejscy – odcięci, pozbawieni kapłanów i kontaktu ze światem zewnętrznym – wytrwali, ponieważ wy nadal ich pouczaliście, zachęcaliście do czytania Biblii i wspomagaliście w modlitwie".
Centralnym punktem papieskiej wizyty była msza św. sprawowana na stadionie w Konakri. Razem z papieżem odprawiał ją abp Tichidimbo, a także biskupi Senegalu i Liberii. Homilia koncentrowała się wokół istoty kapłaństwa i zadań stojących przed młodymi kapłanami w Gwinei. Ojciec święty jeszcze raz podkreślił, że uczniowie Jezusa winni „wszelkimi siłami dążyć do pojednania, do porozumienia i jedności wszystkich, którzy żyją na tej samej ziemi i kształtują przyszłość tej samej ojczyzny".

Ciekawostki
Kontrowersje historyczne

Wyspa Gorée stała się symbolem transatlantyckiego handlu niewolnikami. Według senegalskich historyków z Gorée miało być sprzedanych nawet do 20 milionów niewolników. Wokół tej narracji narosło wiele kontrowersji – liczni historycy twierdzą, że Gorée było tylko jednym z wielu baz handlu niewolnikami w tym regionie, a liczba wywiezionych stąd niewolników sięgnąć mogła kilkudziesięciu tysięcy, a liczby podawane w muzeum są zmyślone w celach komercyjnych.
Handel żywym towarem najprawdopodobniej zapoczątkowali Portugalczycy w 1526 r. Wyspą rządzili później także Holendrzy, Brytyjczycy i Francuzi – z krótkimi przerwami od 1677 do 1960 r. Budynek, w którym znajduje się muzeum niewolnictwa, powstał w latach 1780-84 i należał do rodziny Pepin, która miała stworzyć tu swoją bazę wysyłki tysięcy niewolników do Ameryki. Niewolnicy mieli być przetrzymywani w ciasnych pomieszczeniach, w brudzie i bez możliwości ruchu.
Jednakże wielu historyków poddaje w wątpliwość znaczenie właśnie tego konkretnego domu w handlu żywym towarem. Brak jest dowodów, by odgrywał on przypisywaną mu rolę. Podejrzewa się, że centrum handlu niewolnikami na Gorée był raczej stojący na końcu wyspy Fort d’Estrées.

Fundacja papieska

Senegal i Gambia są objęte pomocą w ramach działań Fundacji Jana Pawła  II na rzecz Sahelu. Pierwszy raz Jan Paweł  II zaapelował o pomoc dla regionu 10 maja 1980 r.  podczas homilii w katedrze w Wagadugu, stolicy Burkina Faso (wówczas Górnej Wolty). W listopadzie 1980 r. powtórzył ten apel w Niemczech, gdzie odpowiedzią była ogromna fala darowizn – to właśnie one stały się fundamentem działań fundacji. Nad strategią realnego rozwoju w regionie zastanawiali się od 1982 r. biskupi Afryki Zachodniej. Oni też sprawują nad funduszami organizacji, powołanej w lutym 1984 r. Fundacja prowadzi projekty rozwojowe i szkoleniowe, m.in. w zakresie ekologii, hydrauliki i nawadniania, agronomii, hodowli, nauk społecznych, ekonomii i zarządzania.

Słowa Jana Pawła II
Drodzy bracia i siostry z Casamance, wiem o waszym gorącym pragnieniu życia w domu, w którym panuje harmonia i pokój. Przez zbyt wiele lat doświadczaliście okresów złamanego serca, podzielonych rodzin, żałoby, wiosek i spustoszonych pól. Wielu z was musiało opuścić swoje domy i przejść przez ścieżki nędzy. Każdy z was tęskni za pojednaniem i jednością. (…) Pokój jest darem Boga, ale nie osiąga się go bez człowieka, wymaga on zaangażowania człowieka. Szanuj życie swego brata i swoje własne, bo każde życie jest dane z ręki Boga. Każdy mężczyzna i każda kobieta, nawet jeśli różnią się od nas, nawet jeśli są grzeszni, zachowują w głębi swego jestestwa godność stworzenia Ojca niebieskiego.
Homilia podczas mszy św. na stadionie im. Aline Sitoe Diatty w Zinguichor, Senegal, 20 lutego 1992 r.


Tak, wraz z moją radością dzielę się z wami moim głębokim wzruszeniem, wzruszeniem, które odczuwa się w takim miejscu, jak to, głęboko naznaczonym niekonsekwencją ludzkiego serca, scenie wiecznej walki między światłem a ciemnością, między dobrem a złem, między łaską a grzechem. Gorée, symbol nadejścia Ewangelii wolności, jest również, niestety, symbolem przerażającego błędnego postępowania tych, którzy zniewolili braci i siostry, dla których Ewangelia wolności była przeznaczona. (…) Modlimy się, aby plaga niewolnictwa i jej następstwa zniknęły na zawsze: czyż ostatnie bolesne wydarzenia na tym właśnie kontynencie nie zachęcają nas do zachowania czujności i do kontynuowania długiego i żmudnego nawracania serc? Musimy również przeciwstawić się nowym, często podstępnym formom niewolnictwa, takim jak zorganizowana prostytucja, która w haniebny sposób wykorzystuje nędzę ludzi z Trzeciego Świata.
Przemówienie w kościele św. Karola Boromeusza na Gorée, Senegal, 22 lutego 1992 r.


Jeśli nadal będziecie postępować tak, jak wskazuje prorok, sprawicie, że światło Chrystusa będzie promieniować w górę i w dół rzeki Gambii. Kiedy zaspokajacie potrzeby ubogich, niesiecie ulgę tym, którzy dźwigają jarzmo ucisku i walczycie z niegodziwością, działa w was sam Pan Jezus, który rozbija ciemności grzechu i rozprasza mroki rozpaczy. Dzisiaj nasz świat woła o sól i światło od Boga. Afryka potrzebuje tego smaku i ognia, aby zachować to, co dobre i sprawiedliwe w jej tradycyjnej kulturze i wartościach; aby ukierunkować jej poszukiwania rozwiązań na jej palące problemy; aby oświecić i mądrze kierować jej wysiłkami w celu osiągnięcia większego rozwoju i lepszego życia dla jej narodów.
Ne kalen horom, ak ler dimale Gambia m'u tahaw bo bah chi li mo heh.
(Bądźcie solą, bądźcie światłem, aby pomóc Gambii stawić czoła tym wyzwaniom!).
Homilia podczas mszy św. na Stadionie Niepodległości, Bandżul, Gambia, 23 lutego 1992 r.

Event Place
Choose location...