Ziarna prawdy. Jan Paweł II w świątyni buddyjskiej

Deklaracja „Nostra aetate” powstała podczas soboru watykańskiego II. Kościół, inaczej niż zwykle robił wcześniej, podkreślił w niej elementy łączące różne religie świata zamiast różnic. Dokument podkreśla, że w innych religiach zawarte są „ziarna Prawdy” pochodzące od Ducha Świętego, a zatem należy szanować to, co w innych religiach jest dobre i prawdziwe, oraz ich wyznawców. Kościół katolicki nie wyrzekł się przy tym misji i ewangelizacji. Uznał jednak wartość innych religii, a przede wszystkim znaczenie wolności religijnej. Tylko bowiem w wolności człowiek może przyjąć wiarę, w tym chrześcijańską.
W odniesieniu do buddyzmu deklaracja stwierdza, że ten „uznaje całkowitą niewystarczalność tego zmiennego świata i naucza sposobów, którymi ludzie w duchu pobożności i ufności mogliby albo osiągnąć stan doskonałego wyzwolenia, albo dojść, czy to o własnych siłach, czy z wyższą pomocą, do najwyższego oświecenia”⁵. 

Obok uznania tego, co dobre i wartościowe w innych religiach, papież kładł duży nacisk na konkretne działania budujące dialog – szczególne miejsce zajmował tu dialog monastyczny. Z czasem istotnym elementem relacji katolicko-buddyjskich stały się spotkania mnichów obu tradycji. W 1989 r. papież przyjął mnichów buddyjskich goszczących u benedyktynów. Papież podkreślał: „Wasz dialog na poziomie monastycznym jest prawdziwie doświadczeniem religijnym – spotkaniem w głębi serca, ożywianym duchem ubóstwa, wzajemnego zaufania i głębokiego szacunku dla własnych tradycji”⁹. Papież zauważył, że dewizą benedyktynów jest „ordo et pax – ład i pokój”, pokój, którego świat szczególnie dziś potrzebuje. Zachęcił także mnichów, aby działali na jego rzecz środkami właściwymi ich powołaniu, czyli poprzez modlitwę i poszukiwanie pokoju wewnętrznego.

Najpełniej papieskie rozumienie buddyzmu ukazane jest w rozmowie Jana Pawła II z Vittorio Messori, zawartej w książce „Przekroczyć próg nadziei” (1994). Jan Paweł II stwierdza tam, iż buddyzm jest w „pewnym sensie, podobnie jak chrześcijaństwo, religią zbawienia. Trzeba jednakże zaraz dodać, że soteriologia buddyzmu stanowi poniekąd odwrotność tego, co jest istotne dla chrześcijaństwa”¹¹. Papież widzi buddyzm jako doktrynę, która oferuje „soteriologię negatywną”, czyli oparcie wyzwolenia człowieka na negacji i uwolnieniu się od świata, postrzeganego jako zły. Im bardziej uwalniamy się z więzi łączącej nas ze światem, tym bardziej – rozważa papież – wyzwalamy się i osiągamy „oświecenie”. Zdaniem Jana Pawła II ta droga wyzwolenia nie zakłada obecności działania Boga i w tym sensie określił ją jako system „ateistyczny” (termin ten w oryginale ujęty jest w cudzysłów, co łagodzi jego jednoznaczność). Ujęcie to spotkało się jednak ze sprzeciwem i krytyką ze strony środowisk buddyjskich¹².

Najbardziej wymownym przykładem realizacji posoborowej idei dialogu międzyreligijnego było spotkanie Jana Pawła II z najwyższym patriarchą buddyjskim Tajlandii, Vasana Tarą²³, które miało miejsce 10 maja 1984 roku.
Sam przebieg spotkania miał wymiar symboliczny. Odbyło się ono w przestrzeni świątyni buddyjskiej, co już samo w sobie stanowiło gest przekroczenia granic kulturowych i religijnych. Miejsce spotkania – świątynia z  centralnie umieszczoną figurą Buddy oraz obecnością mnichów – podkreślało sakralny charakter przestrzeni, do której papież wszedł z zachowaniem lokalnych zwyczajów, zdejmując obuwie. Ten gest nie był jedynie wyrazem kurtuazji, lecz świadomym znakiem szacunku wobec odmiennej tradycji religijnej i jej rytuałów.

Kulminacją dialogicznej postawy Jana Pawła II wobec innych religii był zorganizowany 27 października 1986 roku w Asyżu Dzień Modlitwy o Pokój. W wydarzeniu wzięli udział przedstawiciele różnych Kościołów chrześcijańskich oraz religii świata, którzy zgromadzili się nie po to, by tworzyć wspólną, synkretyczną modlitwę, lecz aby być razem i modlić się o pokój – każdy zgodnie ze swoją tradycją. Podkreślano przy tym brak synkretyzmu oraz wzajemny szacunek między religiami.
Przedstawiciel buddyzmu modlił się słowami „Reguły życia dla bodhisattwy” Śantitewy:

„Niech nadzy znajdą odzienie,
A głodni - chleb; 
niech opuszczeni nabiorą nadziei,
czerpią szczęście i pomyślność bez końca.

Niech wszyscy, którzy czują się chorzy i nieszczęśliwi, 
szybko zostaną uwolnieni od swego cierpienia
i niech żadna choroba
nie pojawia się już więcej na świecie”²⁷.

---

W czasie wizyty w radiu katolickim Veritas Asia w Manili Jan Paweł II przedstawił istotę swojego rozumienia dialogu międzyreligijnego: „Różne religie próbowały odpowiedzieć na poszukiwania człowieka dotyczące ostatecznego wyjaśnienia stworzenia i sensu ludzkiej drogi przez życie. Hinduizm posługuje się filozofią, by udzielić odpowiedzi człowiekowi, a hindusi praktykują ascetyzm i medytację w swoim dążeniu ku Bogu. Buddyzm naucza, że dzięki głębokiej wierze człowiek osiąga wolność i oświecenie. Inne religie podążają podobnymi ścieżkami. Muzułmanie czczą jednego Boga i utożsamiają się z Abrahamem, czcząc Chrystusa i oddając cześć Maryi, wyznając szacunek dla moralnego życia, modlitwy i postu.