Pioneers of reconciliation and dialogue

Not many Poles could understand the intent behind the Letter. The memory of German cruelty was still vivid. After the 1939 attack, Poland was filled to the brim with concentrations camps and extermination facilities, which were a place of demise for many a Polish citizen, mainly the Jews. The Germans carrying out this genocidal campaign killed off Polish intellectual spheres, and after the Warsaw Uprising in 1944, they razed the capital to the ground. Understandably, Poles had a hard time forgiving their western neighbours, and it had not occurred to them that they would have to ask for forgiveness. The communist authorities which were not on the best of terms with the Church, to put it mildly, began a brutal propaganda directed against the Polish Episcopate.
The Germans were not happy about this whole ordeal, either. The WWII had cost them a large portion of their north and eastern territories, specifically parts of Silesia, West Baltic Coast and Warmia and Masuria. In turn, leaders of the USSR, the USA and the UK during the talks in Teheran, Yalta and Potsdam decided that Poland would lose its easter territories to the USSR. The German land was supposed to compensate for that loss. In 1965 neither the authorities of the West Germany, nor its citizens were ready to accept that.

Polish Bishops did not avoid those tough subjects in the Letter. Though it does not lack kind words and thanks to the Germans for their positive impact on Polish culture, the harsh truth about the less colourful parts of the common history were still present as well. The Letter was the very first attempt at reconciliation between the two nations, in the spirit of Christian forgiveness. The answer from the German Episcopate (5th December 1965) was cagey, but the German Bishops responded with a request for forgiveness and asked for an approval of the wronged Polish people for “a new beginning”. The first steps towards rapprochement were taken.

Jednak pomimo 17 stron historycznego opisu, orędzie kojarzy się dziś przede wszystkim z apelem o zapomnienie win i o rozpoczęcie dialogu w duchu kończącego się właśnie Soboru Watykańskiego II. Nie ma w tym sprzeczności, ponieważ podstawą do dialogu według ówczesnych hierarchów polskiego Kościoła jest prawda i zrozumienie racji drugiej strony. Dokument kończy się słowami „udzielamy wybaczenia i prosimy o nie” (częściej jest cytowane w zmienionej formie „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”). To właśnie te słowa wzburzyły ówczesną opinię publiczną w Polsce, a komunistycznej władzy dały pretekst do wszczęcia antykościelnej histerii. 

Sformułowanie, które było formułą zapraszającą do dialogu, zostało propagandowo wypaczone i zinterpretowane jako samozwańcze unieważnienie narodowych krzywd. Socjalistyczny premier Józef Cyrankiewicz wystosował list, masowo publikowany w prasie, zatytułowany „Do Księży Biskupów Kościoła Rzymsko-Katolickiego…”, w którym grzmiał i pouczał: „Żadne dokumenty biskupie nie mogą wymazać hitlerowskich zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości. Nie zostaną one ani zapomniane, ani wybaczone. Nie jest to problem zemsty czy moralności, lecz sprawiedliwości. Prośba autorów Orędzia o udzielenie przez biskupów niemieckich przebaczenia narodowi polskiemu, który nie ma na sumieniu żadnych win, nie dopuścił się żadnych zbrodni wobec Niemców, a tylko stanął w obronie swej ojczyzny napadniętej przez Niemcy [...] – jest dla narodu polskiego wprost obrażająca i poniżająca jego godność”.

Cała prasa komunistycznego państwa powtarzała tę formułę na wiele sposobów. Ukuto nawet hasło „Nie przebaczamy!” pod którym podpisywano listy w zakładach pracy, również na uczelniach wyższych. Na łamach prasy głosy oburzenia wyrażali intelektualiści, np. uznani historycy, tacy jak prof. Aleksander Gieysztor. W całym kraju odbyło się kilkaset dużych wieców protestacyjnych. Czy były to tylko administracyjne ustawki? Nie do końca. Wielu Polaków szczerze nie akceptowało treści wyrażonego na końcu orędzia sformułowania. Ich indywidualne doświadczenia, pamięć o okrucieństwie okupacji niemieckiej była na tyle żywa, że niezależnie od komunistycznej propagandy nie rozumieli intencji episkopatu. Zresztą, co warte podkreślenia, cały czas odnoszono się jedynie do fragmentu dokumentu wyrwanego z kontekstu, o co zadbała komunistyczna propaganda.

Episkopat Niemiec wkrótce udzielił oficjalnej odpowiedzi. Autorami byli kard. Alfred Bengsch, biskup Berlina Zachodniego i bp Gerhard Schaffran, pochodzący ze śląska biskup pomocniczy Görlitz. Dokument wysłany 5 grudnia 1965 r., napisany po polsku, był zatytułowany „Pozdrowienie biskupów niemieckich dla polskich braci w biskupstwie i odpowiedź na list z dnia 18 listopada 1965 r.” Podpisało się pod nim 42 kardynałów i biskupów niemieckich. Wielu komentatorów podkreśla dzisiaj, że był dość powściągliwy w treści, chociaż zawarte w nim sformułowanie „Tak też prosimy i my o zapomnienie, więcej, prosimy o przebaczenie. Zapomnienie jest sprawą ludzką, natomiast prośba o przebaczenie jest apelem skierowanym do tego, który doznał krzywdy, by spojrzał na tę krzywdę miłosiernym okiem Boga i wyraził zgodę na nowy początek” wydaje się szczere i pełne zrozumienia.