Papież w meczecie. Odwaga dialogu z islamem

Jan Paweł II już w swojej pierwszej encyklice Redemptor hominis (1979) wskazywał na potrzebę zbliżenia między religiami poprzez dialog, spotkanie i odkrywanie wspólnych wartości duchowych. Podkreślał zarazem znaczenie wolności religijnej jako jednego z podstawowych praw człowieka, którego naruszanie godzi w samą godność osoby⁵.

Istotnym kontekstem tych działań były liczne wizyty w krajach muzułmańskich, które miały nie tylko wymiar religijny, ale także dyplomatyczny – były konsekwentnym apelem o pokój. Jan Paweł II pozostawał przekonany, że dialog z islamem, inspirowany deklaracją Nostra aetate, może prowadzić do wzajemnego zrozumienia i stopniowego przezwyciężania konfliktów⁶.

Wielce wymowne było spotkanie Jana Pawła II z młodzieżą muzułmańską na stadionie w Casablance 19 sierpnia 1985 r.  Papież zadeklarował, że przyszedł na nie przede wszystkim jako osoba wierząca, która chce dać świadectwo temu, w co wierzy . Podkreślił, że człowiek jest istotą duchową, która jest przekonana, że nie żyje w „świecie zamkniętym”. Wyraził szacunek dla postępowania religijnego muzułmanów i docenił bogactwo jego duchowej tradycji . „Sądzę, że my – chrześcijanie i muzułmanie – powinniśmy z radością uznać te wartości religijne, które są nam wspólne, i dziękować za nie Bogu. Jedni i drudzy wierzymy w Boga Jedynego, który jest wszelką Sprawiedliwością i wszelkim Miłosierdziem; wierzymy w ważność modlitwy, postu i jałmużny, pokuty i przebaczenia (…)” . Papież nigdy nie ukrywał różnic między religiami. Podkreślił, że najbardziej istotną różnicą jest osoba i dzieło Jezusa z Nazaretu. „To są ważne różnice, które możemy przyjąć z pokorą i szacunkiem, w duchu wzajemnej tolerancji; jest w tym tajemnica, co do której – jestem tego pewny – Bóg nas kiedyś oświeci”.

Prawdziwym sprawdzianem dialogu staje się postawa wobec drugiego człowieka – „wszyscy ludzie (…) winni się szanować, przezwyciężać wszelką dyskryminację”. Dialog nie zatrzymuje się jednak na poziomie deklaracji, lecz prowadzi do wspólnego działania: wierzący są wezwani, „by wspólnie strzegli i rozwijali sprawiedliwość społeczną (…) pokój i wolność”. Ostatecznie jego celem jest świadectwo życia, ponieważ „mamy dawać świadectwo o Bogu (…) słowem i uczynkami” – a więc ukazywać w praktyce, że wiara może być źródłem jedności, a nie podziału⁷.

W książce Przekroczyć próg nadziei z 1994 r. Jan Paweł II wspominał to wydarzenie: „Na miano wydarzenia historycznego zasługuje tu niewątpliwie wizyta w Maroku na zaproszenie króla Hassana II. Nie była to tylko wizyta grzecznościowa, ale prawdziwie duszpasterska. Niezapomniane było spotkanie z młodzieżą na stadionie w Casablance (1985). Uderzało otwarcie młodych na słowo Papieża o wierze w jedynego Boga. Było to wydarzenie z pewnością bez precedensu”⁸.

Dzień Modlitwy o Pokój w Asyżu 27 października 1986 r. stał się milowym krokiem we wzajemnych relacjach wyznawców różnych religii – była to wielka manifestacja dialogu międzyreligijnego, który „uświadomił, że niezależnie od wyznawanej religii, wszyscy ludzie są dziećmi jednego Boga”⁹.

Spotkanie wyrastało z głębokiego szacunku Jana Pawła II wobec przekonań religijnych innych osób. „Być razem, aby się modlić” – przesłanie spotkania opierało się na wierze w to, że ponad wszystkimi podziałami jest Bóg – jeden, jedyny, niepodzielony. „Już sam fakt, że tak wielu przywódców zebrało się na modlitwie, jest zachętą do współczesnego świata, by uświadomił sobie, że istnieje inny wymiar pokoju, że obok negocjacji politycznych, kompromisów i ekonomicznych przetargów istnieje inny sposób szerzenia pokoju. Jest nim modlitwa, która bez względu na zróżnicowanie religii wyraża związek z potęgą najwyższą, która znacznie przekracza granice naszych ludzkich możliwości (…)”¹⁰. 

Papież zaznaczył, że forma i treść modlitw była różna i nie da ich się sprowadzić do jednego mianownika. W tej różnorodności można było odkryć związek między pokojem i zaangażowaniem religijnym.

Kolejny Dzień Modlitwy o Pokój, zwołany przez Jan Paweł II w dniach 9-10 stycznia 1993 r. w Asyżu, zgromadził przedstawicieli różnych religii, w tym głównie muzułmanów, na wspólnej modlitwie o pokój w Europie. Szczególnie skupiano się na dramatycznej sytuacji w objętej wojną Bośni i Hercegowinie, w której podziały religijne między muzułmanami a chrześcijanami nakładały się na podziały etniczne i w wielu przypadkach zaostrzały konflikt.

Papież podkreślił, że w każdej wojnie najbardziej cierpią cywile. „Jesteśmy solidarni z ofiarami prześladowania, nienawiści i okrucieństw, ze wszystkimi, których miasta zostały spalone i zbombardowane” (…). Zarówno chrześcijaństwo, jak i islam nakazują nam wytrwale zabiegać o sprawiedliwość i pokój dla ich i dla wszystkich ofiar konfliktu”¹¹.

14 maja 1999 roku w mediach na całym świecie szeroko komentowano fotografię: Jan Paweł II pochyla się i składa pocałunek na Koranie, świętej księdze islamu. Gest ten – prosty, a zarazem niezwykle wymowny – zamykał audiencję udzieloną Raphaelowi I, duchowemu przywódcy Kościoła chaldejskiego w Iraku, któremu towarzyszyli także przedstawiciele świata muzułmańskiego. To właśnie oni, pod koniec spotkania, wręczyli papieżowi egzemplarz Koranu. 

Nie był to gest religijny, wyrażający akceptację dla doktryny islamskiej. Pocałunek wyrażał wielki szacunek dla tradycji islamskiej. Papież wskazywał na Boże objawienie jako przestrzeń relacji międzyreligijnych. Nie relatywizował objawienia, lecz podkreślał obecność jego elementów w innych tradycjach religijnych, co uzasadniało postulat szacunku wobec ich świętych ksiąg. Cytując Koran, unikał synkretyzmu i nie łączył go z przekazem ewangelicznym, akcentując jego znaczenie jako fundamentu cywilizacji islamskiej¹².

Innym wydarzeniem bez precedensu była wizyta Jana Pawła II w meczecie Umajadów w Damaszku w 2001 r. Papież odwiedził meczet kryjący doczesne szczątki św. Jana Chrzciciela, uznawanego również w islamie za proroka. Po przekroczeniu progu Wielkiej Synagogi w Rzymie w 1986 r.¹³ był to kolejny próg, który przeszedł Jan Paweł II. 6 maja 2001 r. Jan Paweł II, jako pierwszy papież w historii, wszedł do meczetu.

Po powitaniu zgromadzonych słowami „As-salámu 'aláikum!” papież powiedział, że „spotykamy się w tym słynnym miejscu modlitwy, przypomina nam, że człowiek jest istotą duchową, powołaną, aby uznać i respektować absolutne pierwszeństwo Boga we wszystkim. Chrześcijanie i muzułmanie zgodnie uważają, że spotkanie z Bogiem w modlitwie to niezbędny pokarm dla naszych dusz (…)”.

Papież wyraził głęboką nadzieję, że chrześcijańscy i muzułmańscy przywódcy oraz nauczyciele będą ukazywać obie wspólnoty jako zdolne do dialogu opartego na wzajemnym szacunku, a nie jako pozostające w konflikcie. Szczególnie ważne jest, podkreślił w przemówieniu, wychowanie młodego pokolenia w duchu zrozumienia i otwartości, tak aby religia nigdy nie stała się narzędziem szerzenia czy usprawiedliwiania nienawiści i przemocy. Przemoc bowiem godzi w obraz Stwórcy obecny w człowieku i dlatego nie może być uznana za autentyczny wyraz postawy religijnej.

Jan Paweł II podkreślił też, że dialog międzyreligijny jest najbardziej owocny, kiedy wypływa z doświadczenia „życia razem” na co dzień, w tym samym środowisku i kulturze. W Syrii chrześcijanie i muzułmanie żyli obok siebie przez stulecia i nieustannie toczył się między nimi wszechstronny dialog życia. 

Przemówienie papież zakończył odwołaniem się do kolejnej postaci ważnej dla obu religii – Maryi. „(…)  także islam czci Maryję i wyróżnia Ją jako «wybraną ponad wszystkimi kobietami świata» (Koran, III, 42). Dziewica z Nazaretu, Maryja z Saydnâya nauczyła nas, że Bóg broni pokornych i «rozprasza pyszniących się zamysłami serc swoich» (Łk 1, 51)”¹⁴.

Zaledwie pół roku później wydarzyło się coś, co naznaczyło relacje chrześcijańsko-muzułmańskie po dziś dzień. W terrorystycznych zamach przeprowadzonych 11 września 2001 r. przez islamską Al-Ka’idę w Stanach Zjednoczonych zginęło blisko 3000 osób, najwięcej w kompleksie World Trade Center na Manhattanie. Dzień po atakach Jan Paweł II w czasie audiencji generalnej potępił ataki terrorystyczne: „Wczoraj był mroczny dzień w historii ludzkości, straszliwy zamach na godność człowieka”¹⁵. Tego samego dnia doszło do wydarzenia, które zostało praktycznie niezauważone przez media, a które pokazało jak wiele się już dokonało na rzecz dialogu między chrześcijanami i muzułmanami. Papieska Rada ds. Dialogu Międzyreligijnego i Międzyreligijny Komitet Dialogu najwyższej instancji nauczającej sunnickiego islamu, uniwersytetu Al-Azhar w Kairze wspólnie potępiły akty terrorystyczne¹⁶. Dwanaście dni po ataku terrorystycznym w USA papież był w Astanie, stolicy Kazachstanu, gdzie powiedział: „Nie możemy pozwolić, aby to, co się wydarzyło, doprowadziło do pogłębienia się podziałów. Nigdy nie wolno wykorzystywać religii jako powodu do konfliktu. Z tego miejsca wzywam zarówno chrześcijan, jak i muzułmanów, aby usilnie modlili się do Jedynego, Wszechmogącego Boga, który nas wszystkich stworzył, o to, by w świecie mógł zapanować pokój, który jest dobrem podstawowym”¹⁷. 

Do ataku na USA papież odniósł się też w czasie przemówienia z okazji Dnia Modlitwy o Pokój na świecie, które odbyło się 24 stycznia 2002 r. w Asyżu. „Chcemy przyczynić się do rozproszenia ciemnych chmur terroryzmu, nienawiści, konfliktów zbrojnych, które zwłaszcza w ostatnich miesiącach zgromadziły się na horyzoncie ludzkości. Dlatego chcemy słuchać jedni drugich”¹⁸.

 „Myślę z utęsknieniem o dniu, w którym wszyscy będziemy naprawdę «uczniami Boga» (J 6, 45), aby słuchać Jego orędzia pojednania i pokoju. Myślę o dniu, w którym Żydzi, chrześcijanie i muzułmanie będą mogli pozdrowić się w Jerozolimie słowami pokoju, z jakimi Jezus zwrócił się do swoich uczniów po zmartwychwstaniu: «Pokój wam!» (J 20, 19)” – pisał papież w liście apostolskim Redemptionis Anno z 1984 r. poświęconego Jerozolimie, miastu świętemu dla osób wierzących w Boga¹⁹. Jan Paweł II pokazał, że dialog międzyreligijny nie jest dodatkiem do wiary, lecz jednym z jej najtrudniejszych i najbardziej wymagających sprawdzianów. Dialog ten nie znosi różnic, lecz uczy, jak w ich obrębie budować pokój. To jedna z najtrudniejszych, ale i najbardziej koniecznych lekcji jego pontyfikatu.