Odnalezione braterstwo. Jan Paweł II w rzymskiej synagodze

Samo osobiste doświadczenie Karola Wojtyły – jego otwartość na Żydów i głębokie rozumienie ich świata – nie wystarczyłoby, by papież przekroczył próg rzymskiej synagogi. Było to ważnym elementem, ale nie mogło samo w sobie zmienić historii. Do tego potrzebna była także zmiana po stronie Kościoła – wyrażona jasno i odważnie.

Taką zmianę przyniosła deklaracja „Nostra aetate”⁶, jeden z najbardziej przełomowych dokumentów Soboru Watykańskiego II. To ona otworzyła nowy rozdział w myśleniu Kościoła o innych religiach. Zamiast dystansu pojawiło się uznanie, że również poza chrześcijaństwem obecne są ślady prawdy i świętości.

Szczególne znaczenie miało jednak to, co dokument mówił o judaizmie. Po raz pierwszy tak wyraźnie podkreślono wspólne dziedzictwo chrześcijan i Żydów, a zarazem odrzucono ideę zbiorowej winy narodu żydowskiego za śmierć Jezusa. Był to gest nie tylko teologiczny, ale i moralny – podobnie jak jednoznaczne potępienie antysemityzmu.

W 1986 r. papieża przywitał w synagodze profesor Giacomo Saban, przewodniczący gminy żydowskiej w Rzymie. Z kolei Elio Toaff, Naczelny Rabin Rzymu mówił o głębokim zadowoleniu z przybycia Jana Pawła II⁸. Dziękując rabinowi za serdeczne przyjęcie i gościnność w rzymskiej synagodze, papież wezwał do zastanowienia się nad znaczeniem spotkania między nim a wspólnotą żydowską, żyjącą w mieście od czasów starożytnych Rzymian. Oprócz samego spotkania dwóch ludzi dokonuje się symboliczne spotkanie dwóch kultur i religii, które dotąd – z wielu racji historycznych – żyły od siebie w oddaleniu.

Na wstępie polski papież przypomniał punkt czwarty „Nostra aetate”, mówiący o tym, że Kościół „ubolewa nad nienawiścią, prześladowaniami i wszelkimi objawami antysemityzmu, skierowanymi przeciw Żydom w każdym czasie i przez kogokolwiek”. Wspomina przy tym swoją wizytę 7 czerwca 1979 r. w obozie śmierci w Oświęcimiu, gdzie zatrzymał się w sposób szczególny przed tablicą z napisem w języku hebrajskim.

Papież nie pominął milczeniem fundamentalnej różnicy, jaką stanowi w chrześcijaństwie osoba Jezusa Chrystusa. Mówił: „(…) zasadniczą różnicą jest od samego początku przylgnięcie nas, chrześcijan, do osoby i nauczania Jezusa z Nazaretu, syna waszego narodu. Z tego narodu pochodziła Maryja Dziewica, apostołowie (…) i większość członków pierwszej gminy chrześcijan.” Na koniec przemówienia przywołał postać „Jezusa, który wyciągnął ostateczne konsekwencje z miłości wymaganej przez Torę.” Zadeklarował jednak gotowość do „pogłębiania dialogu w duchu lojalności i przyjaźni, z wzajemnym poszanowaniem naszych najgłębszych przekonań, w oparciu o te elementy Objawienia, które są dla nas wspólne”¹². 

A tych wspólnych płaszczyzn jest – jak podkreśla papież – bardzo wiele: „Chcemy przypomnieć przede wszystkim o współpracy na rzecz człowieka, jego życia od chwili poczęcia aż po naturalną śmierć, na rzecz jego godności, jego wolności, jego praw, jego rozwoju w społeczeństwie”. W takim społeczeństwie, gdzie będzie „rządził pokój, szalom, upragniony przez prawodawców, proroków i mędrców Izraela”. I wreszcie: „Żydzi i chrześcijanie są stróżami i świadkami etyki określonej przez Dziesięcioro Przykazań”¹³.

Swoistym zwieńczeniem wizyty w rzymskiej synagodze, a także praktycznym wyrazem nowego podejścia Kościoła katolickiego do religii niechrześcijańskich, był Światowy Dzień Modlitwy o Pokój, który odbył się 27 października 1986 r. „Takiego spotkania nie widziały niebo i ziemia od czasów swojego stworzenia. Absolutny precedens z inicjatywy słowiańskiego papieża” – pisał teolog Celestyn Napiórkowski¹⁵.

W Asyżu zebrali się duchowi przywódcy najważniejszych religii świata, aby prosić o pokój na świecie. Spotkanie nie miało nic z synkretyzmu religijnego czy fałszowania prawdy – każdy z zebranych, na właściwy sobie sposób, zgodnie z własną tradycją, wyrażał pragnienie powszechnego pokoju¹⁶.