Duchowa wizja człowieka. Jan Paweł II i hinduizm

W czasie Soboru Watykańskiego II powstała deklaracja „Nostra aetate”, w której Kościół na nowo sformułował sposób mówienia o innych religiach, podkreślając elementy łączące zamiast różnic. Dokument był przełomowy, ponieważ uznawał, że w innych religiach zawarte są „ziarna Prawdy”, a zatem należy szanować to, co w innych religiach jest dobre i prawdziwe, oraz ich wyznawców. Tylko bowiem w wolności człowiek może przyjąć wiarę, w tym chrześcijańską.

Deklaracja, która w sposób bezprecedensowy otworzyła Kościół katolicki na inne religie stwierdza, iż „w hinduizmie ludzie badają i wyrażają boską tajemnicę poprzez niezmierną obfitość mitów i wnikliwe koncepcje filozoficzne, a wyzwolenia z udręk naszego losu szukają albo w różnych formach życia ascetycznego, albo w głębokiej medytacji, albo w uciekaniu się do Boga z miłością i ufnością”².

Deklaracja wzywa też wiernych do współpracy z wyznawcami innych religii, głównie przez świadectwo wiary i życia chrześcijańskiego, zgodnie z zasadą, iż „Kościół katolicki nic nie odrzuca z tego, co w religiach owych prawdziwe jest i święte”³.

Jan Paweł II rozwijał intuicję Soboru, próbując odpowiedzieć na pytanie o miejsce religii świata w historii zbawienia. Pytany o sens istnienia wielu religii w książce Przekroczyć próg nadziei Jan Paweł II odpowiadał: „Objawienie chrześcijańskie od początku otwarło takie spojrzenie na duchowe dzieje człowieka, w którym te wszystkie religie w jakiś sposób mieszczą się, w jakiś sposób ukazują jedność rodzaju ludzkiego wobec odwiecznych i zarazem ostatecznych przeznaczeń człowieka”⁴. Warto zauważyć, iż papież podkreśla że chodzi tu jedność wśród ludzi⁵, a więc współczesną tendencję zbliżania się i jednoczenia się ludzkości. Nie ma tu więc mowy o zaprowadzaniu jakiejś jedności religijnej czy doktrynalnej. Kościół katolicki nie wyrzekł się przy tym misji i ewangelizacji. Uznał jednak wartość innych religii, a przede wszystkim znaczenie wolności religijnej, jako prawa człowieka.

Soborowe otwarcie nie pozostało jedynie deklaracją. Jan Paweł II konsekwentnie przekładał je na praktykę podczas swoich podróży apostolskich. Kluczem do zrozumienia dialogu Jana Pawła II z hinduizmem nie była jednak jedynie zmiana stanowiska Kościoła wobec religii niechrześcijańskich. Jeszcze ważniejsze było papieskie rozumienie człowieka jako istoty duchowej.

W Manili na Filipinach w 1981 r. papież mówił do przedstawicieli narodów azjatyckich o tym, że Kościół katolicki widzi potrzebę dialogu z religiami świata, dostrzegając w religiach wartości moralne oraz bogate życie duchowe obecne w tradycjach różnych narodów i kultur. Chrześcijan i wyznawców innych religii łączy przede wszystkim, zdaniem papieża, uznanie potrzeby modlitwy jako wyrazu duchowości człowieka skierowanej ku Absolutowi, czyli Bogu. Jan Paweł II wskazał też, że chrześcijanie powinni angażować się w dialog międzyreligijny, aby rozwijać wzajemne zrozumienie, współpracę oraz umacniać wartości moralne. Szczególne znaczenie ma rozwijanie takiego dialogu w Azji, będącej kolebką wielu starożytnych kultur i religii⁶.

Na początku 1986 r. Jan Paweł II udał się do Indii jako pielgrzym pokoju i jako pasterz, którego zadaniem jest utwierdzanie braci w wierze⁷.  Wybierał się w podróż do kraju, którego kultura liczy kilka tysięcy lat, a katolicy stanowią tam 1,7 procent wszystkich obywateli (wtedy było to około 730 milionów ludzi). Na lotnisku papież podkreślił, że przybywa, aby złożyć wizytę duszpasterską katolikom Indii, a także by z przyjaźnią i z głębokiej potrzeby oddać hołd całemu narodowi i różnym kulturom. Wyraził też szczere zainteresowanie wszystkimi religiami Indii⁸.

Dla papieża duchowość jest wewnętrzną postawą człowieka, która prowadzi do przemiany osobowości i odkrycia głębokiej godności każdej osoby. Podkreśla, że źródłem ludzkiego działania jest „wewnętrzne ja”, związane z Nieskończonym. Równocześnie  wskazuje, że w tradycji religijnej Indii duchowość znajduje wyraz w codziennym życiu człowieka. Jako przykład podaje duchowość Gandhiego, który głosił: „Niech mi wolno będzie wyjaśnić, co rozumiem przez religię... to, co zmienia samą naturę człowieka, co wiąże go nierozerwalnie z prawdą wewnętrzną i co zawsze oczyszcza. Jest to trwały element natury ludzkiej, dla którego nie ma zbyt wysokiej ceny za znalezienie pełni wyrazu i który wprawia duszę w najwyższy niepokój, dopóki nie odnajdzie ona siebie, nie pozna swego Stwórcy i nie oceni prawdziwego związku między Stwórcą a sobą”⁹.

Po zakończeniu podróży do Indii papież jeszcze raz podkreślił główny wymiar religii istniejących w Indiach: poszukiwanie Absolutu i pragnienie pokoju¹⁰.

---

  

Najbardziej  praktycznym wyrazem nowego podejścia Kościoła katolickiego do religii niechrześcijańskich, był Światowy Dzień Modlitwy o Pokój, który odbył się 27 października 1986 r.  W Asyżu zebrali się duchowi przywódcy najważniejszych religii świata, aby prosić o pokój na świecie. Spotkanie nie miało nic z synkretyzmu religijnego czy fałszowania prawdy – każdy z zebranych, na właściwy sobie sposób, zgodnie z własną tradycją, wyrażał pragnienie powszechnego pokoju.

Była to wielka manifestacją dialogu międzyreligijnego, który „uświadomił, że niezależnie od wyznawanej religii, wszyscy ludzie są dziećmi jednego Boga”¹¹.

Spotkanie wyrastało z głębokiego szacunku Jana Pawła II wobec przekonań religijnych innych osób.  „Być razem, aby się modlić” – przesłanie spotkania opierało się na wierze w to, że ponad wszystkimi podziałami jest Bóg – jeden, jedyny, niepodzielony. Człowiek, który się modli, który koncentruje swój umysł i wolę na Bogu jest w sposób szczególny zdolny do uczestnictwa w dialogu modlitwy – szczególnego spotkania, w którym modląc się zgodnie z własną tradycją nawiązujemy nić połączenia z innymi osobami, które się modlą.

„Już sam fakt, że tak wielu przywódców zebrało się na modlitwie, jest zachętą do współczesnego świata, by uświadomił sobie, że istnieje inny wymiar pokoju, że obok negocjacji politycznych , kompromisów i  ekonomicznych przetargów istnieje inny sposób szerzenia pokoju. Jest nim modlitwa, która bez względu na zróżnicowanie religii wyraża związek z potęgą najwyższą która znacznie przekracza granice naszych ludzkich możliwości (…)”¹². 

Pokój, pokój, pokój z wszystkimi”¹³.

Mimo wielu oczywistych różnic między chrześcijaństwem a hinduizmem Jan Paweł II bez trudu potrafił wskazać łączące je wartości. W Nairobi w 1980 r. mówił do przedstawicieli hinduizmu:  „Cel życia, natura dobra, droga do szczęścia, sens śmierci i koniec naszej ziemskiej wędrówki – wszystkie te prawdy są przedmiotem naszej wspólnej służby człowiekowi i rozwojowi jego pełnej, ludzkiej  godności”¹⁴.

Ta wyjątkowa rola służby człowiekowi wybrzmiewa też w czasie wizyty papieża w Indiach w 1986 r.: „Indie mają światu bardzo wiele do zaoferowania w zadaniu zrozumienia człowieka i prawdy o jego istnieniu. Tym szczególnym wkładem jest szlachetna duchowa wizja człowieka – człowieka jako pielgrzyma Absolutu, zdążającego ku celowi i poszukującego oblicza Boga”¹⁵.

W tym miejscu widać, jak papież rozumie znaczenie duchowej i religijnej wizji człowieka. To z niej właśnie rodzi się impuls „do walki o poprawę ludzkiego losu i integralny rozwój człowieka. Z niej pochodzi siła wytrwania i jasność myślenia potrzebna do znajdowania konkretnych rozwiązań ludzkich problemów. Duchowa wizja człowieka inspiruje do niesienia pomocy i współpracy na rzecz prawdziwego dobra ludzkości na każdym poziomie”¹⁶. 

Widać tutaj, że duchowość stanowi punkt wyjścia do zrozumienia przez człowieka własnej wyjątkowości i godności, a tym samym staje się zachętą i motywacją do działań na rzecz poprawy własnego losu. „Dziś jako hinduiści, muzułmanie, sikhowie, buddyści, dżiniści, parsowie i chrześcijanie gromadzimy się we wzajemnej miłości, aby dać temu świadectwo. Współpraca międzyreligijna powinna obejmować także walkę z głodem, ubóstwem, ignorancją, prześladowaniami, dyskryminacją i wszelkimi formami zniewolenia ludzkiego ducha”¹⁷.

O wartościach zakorzenionych w hinduizmie mówił papież też na spotkanie z przedstawicielami różnych religii w Los Angeles w 1987 r: „(…) wysoko cenię waszą troskę o pokój wewnętrzny i pokój świata, oparty nie na czysto materialistycznych kalkulacjach politycznych, lecz na samodoskonaleniu, bezinteresowności, miłości i współczuciu dla wszystkich”¹⁸.

Przykład duchowości wcielonej w życie społeczne była dla papieża Gandhi, w którym dostrzegał nie tylko przywódcę politycznego, lecz przykład człowieka, którego duchowość prowadziła do działania na rzecz wszystkich mieszkańców Indii, a szczególnie tych najsłabszych i wykluczanych.

Wielokrotnie papież przywoływał postać Mahatmy Gandhiego i stosowaną przez niego zasadę ahimsy – nie czynienia zła. Zaznaczając, iż  Indie mają światu bardzo wiele do zaoferowania w dziele zrozumienia człowieka i prawdy o jego istnieniu dodał, że tym, co oferują w sposób szczególny, jest szlachetna duchowa wizja człowieka – człowieka jako pielgrzyma Absolutu, podążającego ku celowi i poszukującego oblicza Boga. „Czyż Mahatma Gandhi nie wyraził tego w następujący sposób: To, co pragnę osiągnąć - to, do czego dążyłem i za czym tęskniłem… - to samorealizacja: ujrzeć Boga twarzą w twarz. Żyję, poruszam się i istnieję, dążąc do tego celu”¹⁹.

Jan Paweł II nie próbował pomniejszać różnic między chrześcijaństwem i hinduizmem. Przeciwnie – zachowując chrześcijańskie przekonanie o wyjątkowości Objawienia, dostrzegał możliwość spotkania na poziomie wspólnego pytania o człowieka i jego stosunek do Boga. Hinduizm interesował go jako świadectwo duchowego poszukiwania Absolutu. W tym sensie dialog międzyreligijny stawał się dla niego formą służby człowiekowi.

Szczególnie interesującym obszarem spotkania chrześcijaństwa i hinduizmu okazało się życie monastyczne. Chrześcijańskie aśramy w Indiach stały się miejscem praktycznego dialogu duchowości i poszukiwania form życia zakorzenionych równocześnie w tradycji chrześcijańskiej i indyjskiej²⁰.

Współczesne Indie są miejscem zarówno niezwykłej różnorodności religijnej, jak i okresowych napięć między wspólnotami wyznaniowymi. W ostatnich dekadach na relacje międzyreligijne wpływają silniejsze nurty nacjonalizmu hinduistycznego. W świecie naznaczonym konfliktami religijnymi Jan Paweł II proponował drogę, która nie polegała na zacieraniu różnic, lecz na poszukiwaniu wspólnego fundamentu w godności człowieka. W tym sensie dialog z hinduizmem pozostaje aktualny także dzisiaj – jako wspólna troska o człowieka i pokój.